วิธีสำรวจชุมชน

 


 

วางแผนสำรวจชุมชนวิธีสำรวจชุมชนอภิปรายประเมินผลรายงานผลสู่ชุมชนหน้าแรกหน้าก่อนหน้านี้




 

                                                   

         การสำรวจชุมชนมีด้วยกันหลากหลายวิธีเพื่อที่ทำให้ได้รับข้อมูลที่ครบถ้วนสมบูรณ์ ทั้งการสืบค้นหาข้อมูลนั้นจากสถานที่ราชการที่เกี่ยวข้องกับชุมชน การสอสบถามจากชาวบ้านที่อาศัยอยู่ในบริเวณลำน้ำนั้น การสืบค้นจากแหล่งความรู้อื่นๆเช่น อินเทอร์เน็ต เอกสาร หนังสือ หรือผลงานวิจัยที่มีอยู่แล้ว แต่วิธีง่ายๆที่สุด และเป็นแหล่งข้อมูลที่สำคัญ เพราะเป็นแหล่งข้อมูลตรงจากชาวบ้านบริเวณนั้นเลย เป็นข้อมูลที่ยังไม่ผ่านการกลั่นกรอง จึงเป็นวิธีการหาคำตอบสำหรับคำถามที่ได้ตั้งไว้ได้เป็นอย่างดีอย่าง คื อการพูดคุยกับคนในท้องถิ่นเพราะจะทำให้เราได้รับข้อมูลและอย่างมากมายและยังทราบปัญหาที่แท้จริงที่เกิดขึ้นกับพวกเขาในชุมชนด้วย แต่ผู้สำรวจก็สามารถที่จะใช้วิธีการอื่นในกา่ีรสืบหาข้อมูลชุมชนประกอบกันได้ เพื่อข้อมูลที่่ได้จะได้ถูกต้องและสมบูรณ์ครบถ้วนที่สุด ในที่นี้ขอยกตัวอย่างวิธีการสำรวจชุมชนในหลากหลายรูปแบบ ตามแต่ผู้สำรวจจะสะดวกที่จะปฏิบัติแบบใด และตามแต่ความถนัดของแต่ละบุคคลด้วย

ball01e.gif  พูดคุยสนทนา คือการพูดคุยสอบถามชาวบ้านในชุมชนด้วยตัวเอง เพื่อทำความรู้จักและแลกเปลี่ยนความรู้ซึ่งกันและกัน และได้ทราบถึงข้อมูลของลำน้ำจาชาวบ้านโดยตรงด้วย
    
วิธีนี้มีข้อดีตรงที่ผู้สำรวจสามารถถามในสิ่งที่อยากรู้และสงสัยได้ และยังได้คำตอบทันใจ แต่ถ้านักสืบมุ่งแต่จะหา คำตอบจากคำถามที่ตั้งไว้แล้วมากเกินไป ก็อาจทำให้พลาดรายละเอียดอื่นๆได้
บางครั้งนักสืบอาจเริ่มต้นด้วยการพูดคุยถึงเรื่องราวชีวิตของคู่สนทนา เพื่อเรียนรู้ว่าชาวบ้านผูกพันกัยลำ น้ำของเขาอย่างไร
เทคนิคที่นักสืบจะเลือกใช้ในการพูดคุย ได้แก่
ball02d.gif
การสอบถามควรจะเลือกคำถามที่ให้ชาวบ้านได้พิจารณา และลงความเห้นด้วย เพื่อจะได้ทราบความคิดของชาวบ้านต่อลำน้ำ
ball02d.gifถ้านักสืบสามารถชวนชาวบ้านหลายๆคนมาร่วมวงคุยกันได้ จะทำให้การพูดคุยเป็นกันเองและออกรสมากขึ้น เพราะได้อภิปรายแลกเปลี่ยน ถกเถียง วิเคราะห์ความรู้ความคิดกัน แถมยังได้ตรวจสอบข้อมูลกันและกันทันทีด้วย

ลักษณะคำถามที่ดีที่ใช้ในการสนทนา
arrow03b.gif คำถามเปิดกว้างชวนให้คุยกันได้ยาวๆถึงงานกิจกรรม และความคิดของชาวบ้าน มากกว่าจะเป็นคำถามที่ตอบได้เพียงว่า "ใช่"  หรือ "ไม่ใช่"
arrow03b.gif คำถามที่ขึ้นต้นด้วยคำว่า "ทำไม"  "อย่างไร"  "เมื่อไหร่" เป็นคำถามที่ดี เพราะชวนให้คิดถึงเหตุผลและความเป็นมาของเรื่องราว แต่ควรระวังคำถามที่อาจทำให้คู่สนทนารู้สึกว่าถูกคาดคั้นไห้ตอบ
arrow03b.gif คำถามถามถึงความรู้และความคิดที่เกี่ยวกับลำน้ำของชาวบ้าน รวมทั้งความคิดต่อสถานการณ์ที่เกี่ยวกับน้ำและลำน้ำ
arrow03b.gif คำถามชวนให้ใคร่ครวญ ทบทวนถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากอดีตสู่ปัจจุบัน ซึ่งจะทำให้นักสืบเข้าใจสถานการณ์ปัจจุบันได้ชัดเจนขึ้น     

 ball01e.gif สังเกตวัฒนธรรมรอบตัว ความช่างสังเกตเป็นลักษณะสำคัญของนักสืบ เราจึงควรฝึกฝนการสังเกตสิ่งละอันพันละน้อยในหมู่บ้าน เพราะของเล็กน้อยเหล่านั้นอาจมีร่องรอยให้นักสืบได้ค้นคว้าหาความรู้หรือหาคำตอบจากผู้รู้ต่อไปได้ ทำให้เราสามารถสืบสวนถึงความเป็นมา เหตุผลที่ซุกซ่อนอยู่รวมทั้งการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นเมื่อวัฒนธรรมเหล่านั้นต้องเดินทางผ่านกาลเวลา ว่ามีสิ่งใดสูญหายไป สิ่งใดที่ยังคงอยู่ และทำไมจึงเป็นเช่นนั้น
         สิ่งเล็ก ๆ เหล่านั้น ได้แก่
 ball03a.gif  
ถิ่นฐานของชุมชน เช่น ชื่อสถานที่ ชื่อภูเขา เนินเขา สายน้ำ วัด สถาปัตยกรรม หรือสิ่งก่อสร้างอื่นๆ ที่บอกเรื่องในอดีตได้ ชื่อใดบ้างที่ถูกเปลี่ยนโดยราชการ
 ball03a.gif
ศิลปหัตถกรรมและประดิษฐกรรมฝีมือชาวบ้าน เช่น เครื่องมือจับปลา กุ้ง เครื่องมือจัดการน้ำ เช่น เหมืองฝาย หลุก ประปาภูเขา เป็นต้น
 ball03a.gif
ข้อห้าม ความเชื่อ เรื่องเล่า ตำนาน พิธีกรรม และข้อปฏิบัติต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับลำน้ำ
 ball03a.gif
ภาษาและสำนวนที่เกี่ยวกับน้ำ เช่น ขุนแม่ น้ำสูง น้ำต่ำ แปลว่าอะไรในความคิดของชาวบ้าน จะเป็นอย่างอื่นไปได้ไหม
 ball03a.gif
ผี ชาวบ้านนับถือผี เจ้าพ่อ เจ้าแม่ หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์อย่างอื่นหรือไม่ สิ่งศักดิ์สิทธิ์เหล่านั้นมีความสัมพันธ์กับลำน้ำในท้องถิ่นอย่างไร เกี่ยวพันธ์กับลำน้ำอื่นด้วยไหม
 ball03a.gif
อาหาร อะไรบ้างที่ชาวบ้านได้จากลำน้ำและฝั่งน้ำเพื่อปรุงเป็นอาหารหรือยารักษาโรค
 ball03a.gif
พืช  เช่น สาหร่ายเตา
 ball03a.gif
สัตว์   เช่น  ปลา แมงอีนิ่ว
 ball03a.gif
สมุนไพรริมน้ำ เช่น ว่าทำไมชาวบ้านจึงกินพืชหรือสัตว์นี้เป็นอาหาร
 ball03a.gif
ของเล่นน้ำ  กล้วยใบพัดน้ำ เรือกระดาษ เป็นต้น
 ball03a.gif
อื่น ๆ เช่น เครื่องแต่งกาย การแสดง เพลงกล่อมเด็ก ดอกสร้อย สักวา ผญา ฯลฯ
บันทึกข้อมูลที่ได้ลงในสมุด หรือใช้ข้อมูลที่ได้วาดแผนที่ชุมชนในสมัยก่อน ว่าเดิมอะไรอยู่ที่ไหน นักสืบอาจได้แผนที่หมู่บ้านย้อนหลัง 20 ปี หรือ 50 ปีที่แล้วก็ได้

ball01e.gif ค้นคว้าข้อมูล
นักสืบที่ดีควรค้นคว้าหาข้อมูลจากหลักฐานที่เป็นลาลลักษณ์อักษรเพิ่มเติมจากเอกสารต่างๆได้แก่
  ball03e.gif ใบลาน จารึก
  ball03e.gif หนังสือ ข่าวหนังสือพิมพ์ นิตยสาร ผลงานวิจัยและอื่นๆ
  ball03e.gif อินเทอร์เน็ต
  ball03e.gif ติดต่อหน่วยงานราชการ
หน่วยงานราชการในชุมชนเป็นอีกแห่งหนึ่งที่นักสืบสามารถไปขอความรู้ต่างๆ ได้ เช่น ลักษณะภูมิศาสตร์ของหมู่บ้าน แผนที่ หรือสถิติเกี่ยวกับโรคภัยที่เกี่ยวเนื่องกับลำน้ำและปัญหาสุขภาพของชาวบ้าน

อุปกรณ์สำคัญ
สมุด  และปากกา - ดินสอ  เพื่อการบันทึกข้อมูล
             
 

  

   

     

 

 

 

 



 

 



 

 


อ้างอิงจาก     arrow14a.gif คู่มือนักสืบสายน้ำ,โครงการนักสืบสายน้ำ, มูลนิธิโลกสีเขียว